Dünya tarihinde birçok yapının işlevi, el değiştiren yönetimine, yapının bulunduğu bölgenin ihtiyacına, genel işlevsellik normlarının zaman içinde değişmesine göre gibi birçok etmene bağlı olarak ya değişmiş ya da tamamen işlevini kaybetmiştir.
Çoğunlukla işlev değişikliğine uğrayan yapıların bulundukları coğrafyalara bakıldığında birçok farklı medeniyetin ev sahipliği yaptığı Mezopotamya, Anadolu, Batı Akdeniz gibi yerlerde yoğunluk olduğunu görmekteyiz. Tabi ki bu yoğunluğun başlıca sebebi; bu toprakların tarım açısından verimli olması, ticaret yollarının merkezinde bulunması ve dini merkezler olmasıdır.
Bu yazımızda şu sıralar gündemi de bolca meşgul eden Ayasofya gibi zaman içinde işlev değişikliğine uğramış mabetleri inceleyeceğiz. Herkese iyi okumalar.

1.istanbul-Ayasofya

Günümüzdeki haline gelene dek toplamda 3 kere baştan yapılan yapı, ilk olarak Bizans İmparatorluğu‘nun kurucusu olan I. Constantinus (Büyük Konstantin) tarafından inşaatına başlanmış fakat Constantinus’un büyük oğlu Constantinus II tarafından açılışı yapılmıştır. Klasik Latin mimarisi tipli bir bazilika olan yapı, zaman içinde çıkan isyanlar sonucu yakılmış ve günümüze herhangi bir kalıntısına maalesef ulaşmamıştır. 2. halinin ise  II. Theodosius tarafından inşasına başlanmış fakat Nika İsyanıyla 1.Ayasofya ile aynı kaderi paylaşmıştır.
Ve nihayet  I. Justinianus tarafından 532 yılında, diğer iki yapıdan daha büyük bir yapı inşa edilme fikriyle tekrar inşasına başlanmıştır. 27 Aralık 537 tarihinde yapımı tamamlanan kilise o kadar derin bir ektiye sahipti ki o dönem yaşayan insanlar buraya “singulariter in mundo” yani  “dünyada tek” ismini takmışlardır.
Geçen zamanla birlikte günümüze 3. Hali ulaşan yapı Fatih Sultan Mehmet tarafından 1453’te İstanbul’un fethedilmesiyle cami olarak işlev görmüş daha sonrasında Mustafa Kemal Atatürk emriyle 1935 yılında müze yapılmasına karar verilmiştir. Günümüzde yapı tekrar cami olarak ibadete açılmasıyla gündemde.

2.İspanya-Cordoba Katedrali

Zamanın Endülüs Emevi Devleti hükümdarı  I. Abdurrahman tarafından 785 yılında Guadalquivir (Vad’il Kebir) ırmağının kenarına 7500 m2 olarak inşa edilmeye başlanmış yapımı 1 yıl sürmüştür  I. Abdurrahman’dan sonra gelen II. Abdurrahman ve II. Hakem tarafından eklenen sahhın ve kemerler ile birlikte 23.450 m2 lik muazzam bir büyüklüğe ulaşmıştır.
Caminin dış süsleri çok zarar görmüş olmasına rağmen iç süsleri hala göz kamaştırıcıdır. Mabedin bir diğer özelliği de kemerlerin iki katlı olmasıdır ve bu özellik yalnız bu camide bulunmaktadır.
Kurtuba Cami, 1236’da katedrale çevrilmiştir. Günümüzde hala katedral işlevini sürdürmektedir.

3.Suriye-Emevi Camii

Önceki adı Aziz Yahya Kilisesi olan yapı ilk olarak Roma İmparatoru I.Theodosius‘un emri ile Şam şehrinde inşa edilmiştir. Yapı 634 yılında şehri Müslümanların almasıyla camiye çevrilmiştir. Bu caminin ihtiyacı karşılayamaması üzerine Emevî Halifesi I. Velid tarafından bugünkü büyük caminin inşası başlatılmıştır. İnşaatta halifenin isteği üzerine Bizans imparatorunun İstanbul‘dan gönderdiği ustalar çalışmış inşaat 714 yılında tamamlanmıştır.
Şam Ulu Cami olarak da bilinen yapı, Şam’ın eski şehir kısmında yer alır ve dünyanın en büyük ve en eski camilerinden biridir.
Günümüzde bölgedeki siyasi karışıklıklar sebebi ile maalesef büyük hasarlar almış durumda.

4.Cezayir – Keçiova Camii

Cezayir’in  “eski şehir” olarak da bilinen Casbah bölgesinde 14.yy da inşa edildiği düşünülen yapı aslında Ayasofya ile benzer olarak zaman içinde işlevinde değişmeler meydana gelmiştir.
1516 yılında Osmanlı himayesine girmeden önce mescit olarak kullanılan yapı bu yıldan sonra camiye çevrilmiştir.1830 da Cezayir’in Fransız işgaline uğramasından hemen iki yıl sonra katedrale çevrilen yapı 130 yıl boyunca bu işlevde devam etmiştir ta ki 1962 yılında Cezayir’in bağımsızlığını kazanana kadar, yapı şuanda cami olarak işlev görmektedir.

5.Batı Şeria-Nablus Ulu Camii

Dünya tarihinde birçok medeniyete ev sahipliği yapan ve 3 semavi dinin uzun süre merkezliğini yapmış bölgede bulunan aslında Roma İmparatoru Justinian tarafından 6. yüzyılda inşa edilmiş bir kiliseydi.
Zaman içinde değişen politik güç yapıyı kilise ve cami arasında birçok kez değiştirmiş en sonunda 1186 yılında Selahattin Eyyubi’nin bölgede hâkimiyet kurmasıyla camiye çevrilen yapı günümüzde hala cami işlevini görmektedir.

6.Mısır-Attarin Camii

Mısır’ın İskenderiye şehrinde 370 yılında Aziz Athanasius adına kilise olarak yapıldı 641 yılında Müslümanların bölgede hâkimiyet kurmasıyla cami oldu. Osmanlı döneminde çeşitli restorasyon çalışmaları gören yapı 1976’da Attarin Camisi adıyla resmen tekrar ibadete açılmıştır.

KAYNAK

• tr.euronews.com/2020/07/13/dunya-tarihinde-kilise-ve-cami-aras-nda-degisen-unlu-ibadethaneler-hangileri
• tr.wikipedia.org/wiki/Ayasofya
• tr.wikipedia.org/wiki/Kurtuba_Camii
• onedio.com/haber/dunyada-cami-ve-kilise-arasinda-degisen-unlu-ibadethaneler-hangileri-911332